Pozostałości z ołbińskiego opactwa św. Wincentego

   Średniowieczne opactwo św. Wincentego zostało zburzone w 1529 roku a materiał z rozbiórki zagospodarowany w różny sposób. Wiedza o wyglądzie opactwa opiera się na dawnych rysunkach, grafikach i opisach oraz wynikach badań archeologicznych.
Wiadomo więc że opactwo liczyło trzy kościoły: św. Wincentego, św. Archanioła Michała i Wszystkich Świętych oraz liczne zabudowania klasztorne zgrupowane wokół kilku dziedzińców. Z całego tego kompleksu ocalało jedynie kilka detali architektonicznych, ale należą one do najcenniejszych zabytków rzeźby romańskiej w Polsce.


Rys.tuszem, 1752r.

FBWerner, 1755r.

1781r.

1888r.

ryc.

Plan przedwojennych wykopalisk

Fot.ze zbiorów Wratislaviae Amici

Tympanon Jaksy
   Jedynym elementem zachowanym ze średniowiecznej kaplicy św. Archanioła Michała jest tympanon fundacyjny Jaksy, znajdujący się obecnie w Muzeum Architektury. Jest to najcenniejszy eksponat romańskiej rzeźby architektonicznej w zbiorach tego muzeum ze względu na wysoką klasę artystyczną i bogatą treść ikonograficzną, a także jako jeden z czterech zachowanych romańskich tympanonów fundacyjnych na terenie Polski. 

   Centralnym punktem tympanonu jest wizerunek Chrytsusa na tronie, otoczony mandrolą z napisem: IANVA SVM UITE PER ME QVICVMq VENITE (Jam wrota żywota, wnijdziecie przeze mnie wszyscy), co przypomina zbawczą rolę Chrystusa, który jest dla nas bramą do nieba. Chrystus zasiada na łuku tęczy, w ręku ma otwartą księgę z napisem EGO SVM QUISVM (Ja jestem, który jestem) i greckimi literami alfa i omega, co jest odwołaniem do Apokalipsy św. Jana. 
   Obok tronu Chrystusa stoją fundatorzy dwóch dzieł: po prawej stronie Jaksa Gryfita z żoną Agatą Włostowicówną, którzy ufundowali przebudowę i uposażenie kaplicy św. Archanioła Michała na Ołbinie; po lewej stronie książę Bolesław Kędzierzawy z synem Leszkiem, fundator kościoła św. Małgorzaty w Bytomiu Odrzańskim.

Tympanon Jaksy [wikipedia]

Instrypcja na obramowaniu głosi: [AD HANC NOVELLA dV] X FERT SUA DONA CAPELLA QVE FERT IACXO DS SVSCIPE TEMPLA PI[US] - do nowej kaplicy niesie Książę swoje dary, przyjmij Boze ofiarowaną przez Jaksę świątynię.
    Tympanon, wyrzeźbiony w piaskowcu, powstał między 1160 a 1163 rokiem. Po zburzeniu kaplicy w 1529 roku tympanon wmurowano w fasade szpitala Wszystkich Świętych we Wrocławiu. W latach 1799-1801 szpital rozebrano a tympanon przekuto na kartusz, ktory umieszczono nad wejściem do magazynów przy Miejskim Arsenale. To spowodowało, że tympanon uchodził za zaginiony, aż do roku 1962, kiedy to robotnicy rozbierający część budynków z XVIII wieku przylegających do arsenału zawiadomili konserwatora zabytów o znalezieniu zamurowanej rzeźby. Od 1965 roku jest eksponowany w Muzeum Architektury.



Portal z kościoła św. Wincentego 

   Najokazalszą pozostałością z opactwa ołbińskiego jest romański portal z trójnawowej bazyliki św. Wincentego. Po rozbiórce opactwa został wmurowany w południową ścianę kościoła św. Marii Magdaleny, gdzie znajduje się do dziś. Portal wykonany jest z różowawego piaskowca. Pilastry przy drzwiach pokrywają ornamenty rośline (kościół to raj) i maski stworów (miały powstrzymywać zło). Jedna z półokrągłych, rzeźbionych archiwolt pokryta jest scenami z życia Matki Bożej i Chrystusa - od Zwiastowania do Chrztu Jezusa w Jordanie (początkowo kościół nosił wezwanie Najświętszej Marii Panny).

 
Południa strona kościoła św. Marii Magdaleny

i portal z bliska

Inne detale z opactwa
   W zbiorach Muzeum Architektury znajduje się jeszcze pięć detali archtektonicznych z opactwa ołbińskiego. Są tam dwie monumentalne, granitowe głowice, które podtrzymywały strop nawy głównej kościoła św. Wincentego. Jedna z nich, kostkowa, jest zdobiona ornamentem złożonym z półkoli, druga, ze stylizowanymi liśćmi akantu przypomina swoją formą kapitel koryncki. 
   Elementem wystroju tego ościoła była także prawdopodobnie płaskorzeźba z wizerunkiem proroka lub świętego. Przypuszcza się, że stanowiła część portalu wraz z tak zwaną figurą Proroka z Biestrzykowa (znajdującą się w Muzeum Narodowego we Wrocławiu). 
   Z opactwa na Ołbinie pochodzą także dwie pełnoplastyczne figury lwów. 
   We wrocławskim Muzeum Narodowym znajduje się jeszcze tympanon ze sceną zdjęcia Jezusa z Krzyża i Zaśnięcia NP Marii